Η Δωδεκάπολις Κεκροπία



ΞΕΝΟΦΩΝ Α. ΜΠΡΟΥΝΤΖAΚΗΣ

Η επίδραση των μύθων ίσως συνίσταται στο ότι προστατεύουν την πραγματικότητα από τη φθορά της. Η πραγματικότητα μοιάζει να είναι πεπερασμένη, ενώ ο μύθος, έξω από τη σύμβαση του χρόνου, διατηρεί τη νεανικότητά του άφθαρτη. Πρόκειται για μια εποχή που δίχως να λογοδοτεί στην Ιστορία, την προαναγγέλλει.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο αυθαιρεσίας κινήθηκα και εγώ στο βιβλίο μου «Αθήνα – Η μυθολογία μιας πόλης»*, όπου συνδέω το μυθικό παρελθόν της πόλης με τη σύγχρονη ζωή, κάνοντας αναγωγές και συνειρμούς στη συναρπαστική διαδρομή αυτής της πόλης που κάθε σημείο της αποτελεί σημάδι που σε παραπέμπει στις απαρχές της.

Συνεπώς, η ανάγνωση της μυθολογίας της Αθήνας σε αυτή την περίπτωση έχει εντελώς προσωπικό χαρακτήρα. Οι αναγωγές, όσο αυθαίρετες κι αν φαίνονται, έχουν την προβολή τους στη σύγχρονη ορθολογιστική πραγματικότητα – μέσα από συνειρμικές υπερβάσεις έστω – και προτείνουν έναν νέο τρόπο ανάγνωσης της μυθολογίας, ενταγμένης στην πραγματική ζωή σε ένα οιoνεί παρόν που διαψεύδεται και επιβεβαιώνεται ταυτόχρονα.
[…]
Η Δωδεκάπολις Κεκροπία

Ο Κέκροπας έχουν να το λένε πως ήταν ένας πολύ ενεργητικός βασιλιάς. Καθώς όλα δείχνουν δεν ενεργούσε τυχαία ούτε περιστασιακά, αλλά βάσει ενός σχεδίου πρωτοποριακού και καινοτόμου για την εποχή του. Αφού πρώτα στέφθηκε βασιλιάς πάνω στον βράχο της Ακρόπολης, έστησε εκεί και το κέντρο της διοίκησής του από όπου επέβλεπε και κυβερνούσε την πόλη. Σαν πρώτο στρατηγικό μέτρο διέταξε την περιτείχιση της Ακροπόλεως. Αργότερα, όταν φάνηκαν στον αττικό ορίζοντα οι πρώτες κεφαλές των εχθρών και υψώθηκε ο κουρνιαχτός από τον απειλητικό βηματισμό τους, ο Κέκροπας κατάφερε να πείσει τους μέχρι τότε διασκορπισμένους και αποκομμένους από τον κυρίως χώρο του βασιλείου κατοίκους να συγκροτηθούν σε μιαν ενιαία πόλη. Αυτό το έκαμε πρώτος, πολύ πριν το ξανασυναντήσουμε ως μεταρρύθμιση του Θησέα. Οι τοποθεσίες έξω από την πόλη πρέπει να ήταν γεμάτες κινδύνους, να προκαλούσαν φόβο και αβεβαιότητα, σε αντίθεση με τους προστατευμένους χώρους της.

Η δημιουργία του άστεως γέννησε την αστυφιλία. Στις πόλεις οι άνθρωποι, εκτός από τις πρακτικές ευκολίες του βίου, έμαθαν να αστειεύονται και να χαμογελούν. Ναι! Στο άστυ γεννήθηκε το γέλιο και τα αστεία, η κομψότητα της σκέψης – εξ ου και ο αστός είναι απαραίτητα αστείος, γνωρίζει να γελά και να χαίρεται!

Η παράδοση λέει ότι ο Κέκροπας κατάφερε να ενώσει δώδεκα χωριά, που όλα μαζί έφτιαξαν τη Δωδεκάπολη.

Ιδού τα ονόματα των τόπων: Κεκροπία, Τετράπολις, Επακρία, Δεκέλεια, Ελευσίνα, Άφιδνα, Θορικός, Βραυρώνα, Κύθηρος, Σφητός, Κηφισιά. Ως δωδέκατο μέρος, κάποιοι αναφέρουν το Φάληρο και κάποιοι άλλοι την Αθήνα.

Ονομασίες που συνεχίζουν να υπάρχουν στην πόλη από την εποχή των μύθων, μεταφέροντας μυστικά το αρχαίο τραγούδι της!
Και εγένετο λαός

Όταν ενώθηκαν οι διασκορπισμένες κώμες σε μιαν ενιαία πόλη, γεννήθηκε η ανάγκη της καταμέτρησης των ανθρώπων της. Ο αξιομνημόνευτος αυτός βασιλιάς ήταν που ζήτησε να γίνει η πρώτη θρυλούμενη απογραφή των κατοίκων: κάθε κάτοικος της πόλης έπρεπε να ρίξει ένα λιθάρι (να βάλει το λιθαράκι του, όπως εξακολουθούμε να λέμε στις μέρες μας) σ’ ένα συγκεκριμένο σημείο. Το άθροισμα των λίθων θα έδινε τον αριθμό των κατοίκων.

Αυτή η παράδοση της απογραφής με τις πέτρες, μας φέρνει έντονα στο μυαλό την ιστορία του Δευκαλίωνα και της Πύρρας οι οποίοι, σύμφωνα με τον Πίνδαρο, μετά τον κατακλυσμό, πετούσαν πέτρες πίσω τους προκειμένου να δημιουργήσουν τους νέους ανθρώπους. Θα μπορούσαμε άνετα να ισχυριστούμε ότι και η ιδέα της απογραφής τού Κέκροπα, μετά μάλιστα κι από τον κατακλυσμό του Ωγύγου, ήταν αντίστοιχη: να δημιουργήσει τους νέους κατοίκους της Αττικής.

Από τότε, το δίχως υπόσταση πλήθος έγινε λαός από τη λέξη λας που σημαίνει λίθος!

Από μια στοίβα πέτρες γεννήθηκε ο λαός!
Η πέτρα, ο αρχέγονος πρόγονος της ψήφου

Τα πολύ παλιά χρόνια ήταν συνήθειο των οδοιπόρων να αφήνουν σε αφιλόξενες τοποθεσίες κάτι φαγώσιμο – αν είχαν – σαν προσφορά, πάνω σε μια στοίβα από πέτρες. Μάλιστα, πίστευαν ότι σ’ αυτή τη στοίβα κατοικούσε κάποιος θεός, ιδιαίτερα στην κορυφαία πέτρα που ήταν και η μεγαλύτερη για να μπορούν να αφήνουν εκεί οι περαστικοί τις προσφορές τους. Ο θεός αυτός ήταν ο Ερμής που το όνομά του προέρχεται από το έρμα, δηλαδή τη στοίβα από πέτρες στην οποία κατοικεί, τη δε προσφορά που άφηναν πάνω της, την ονόμαζαν έρμαιον. Ακόμα συνηθίζουμε να μιλάμε «για ανερμάτιστο λόγο» ή αλλιώς για τον άνθρωπο που «δεν έχει έρμα», δεν είναι δηλαδή στέρεος – όπως ο σωρός από πέτρες.

Επίσης, συνηθίζουμε να λέμε ότι «αυτός είναι έρμαιο της τύχης του», ότι, δηλαδή, περιμένει από την τύχη να τον βοηθήσει. Μας ενθουσιάζει να πιστεύουμε ότι κι αυτή η εκδοχή σχετίζεται με την απογραφή του Κέκροπα, με την έννοια ότι τόσο οι ερμές όσο και το έρμαιον συμβάλουν ώστε να σωθεί κάποιος χαμένος και τελικά να προσμετρηθεί ξανά στην κοινότητά του, στο γένος του και τη φυλή του, να ξαναγεννηθεί από την καλή του τύχη εξ αιτίας των πετρών που αποδείχθηκαν σημάδι σωτήριο. Θα μπορούσε κανείς, με μια δόση αυθαιρεσίας, να ισχυριστεί ότι η πέτρα τελικά είναι ο θεμέλιος λίθος της Δημοκρατίας…

Η μεγάλη ιδέα της καταμέτρησης των ανθρώπων αποτέλεσε την απαρχή της οντότητας του λαού. Από τότε ως τις μέρες μας πέρασαν αμέτρητοι αιώνες για να μπορεί ο λαός να εκφράζει τη γνώμη του. Η ατομική γνώμη αποτελεί τον θεμέλιο λίθο της δημοκρατίας: να έχει το δικαίωμα να εκφράζει κανείς ελεύθερα και απρόσκοπτα τη θέλησή του. Το μεγάλο ταξίδι της προσωπικότητας – τότε που ο λαός αποκτά πρόσωπα – ξεκινά από την εποχή των μύθων. Ο άνθρωπος, ως μονάδα αλλά και ως μέρος ενός συνόλου, αποτέλεσε και τη δύναμη της πόλης, μιας πόλης η οποία συστάθηκε, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, ως «κοινωνία αυτάρκης, σύνθετη από κώμες, που έχει σκοπό την επιβίωση και την ευζωία των μελών». Ο Κέκροπας, λοιπόν, είναι ο πρώτος που επινόησε την απογραφή ως στοιχείο ενότητας των διάσπαρτων κοινοτήτων και γενών, στρέφοντας για πρώτη φορά την προσοχή όλων στην ατομικότητα – πάνω στην οποία οικοδομήθηκε με έμπνευση η έννοια του πολίτη.

* Ξενοφών Α. Μπρουντζάκης, «Αθήνα – Η μυθολογία μιας πόλης», Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 2015

teleytaiaexodos.blogspot

Η Ιστορία της Ιεράς Οδού


ΑΡΧΑΙΑ ΙΕΡΑ ΟΔΟΣ

Η (αρχαία) Ιερά Οδός ήταν δρόμος των Αρχαϊκών χρόνων, ο οποίος συνέδεε την πόλη των Αθηνών με το Θριάσιο Πεδίο, στο οποίο μία φορά το χρόνο τελούνταν τα περίφημα (αλλά και έως σήμερα ανεξήγητα σχετικά με τον ακριβή χαρακτήρα τους) Ελευσίνια μυστήρια .-

1000 περ. μέτρα του δημοφιλέστερου αρχαίου δρόμου, μεταξύ του ιερού της Αφροδίτης στην Αφαία Σκαραμαγκά και της Λίμνης των αρχαίων Ρειτών (σημ. Λίμνη Κουμουνδούρου), στα διοικητικά όρια του Δήμου Χαϊδαρίου, είναι ορατά και αντιστέκονται στη Λήθη και την ποικιλόμορφη «Ανάπτυξη» της Δυτικής Πύλης της Αθήνας και των παρυφών του πολύπαθου Θριασίου Πεδίου.

O AΡΧΑΙΟΤΕΡΟΣ ΔΡΟΜΟΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ

Η Ιερά Οδός ήταν ο δρόμος που συνέδεε την πόλη της Αρχαίας Αθήνας με την Ελευσίνα και το Θριάσιο Πεδίο.

Επίσης εξυπηρετούσε συγκοινωνιακά την πόλη των Αθηνών καθώς ήταν η κύρια οδός επικοινωνίας με την Πελοπόννησο και την υπόλοιπη Ελλάδα. Ονομάστηκε έτσι γιατί το δρόμο αυτό ακολουθούσε η πομπή των Ελευσίνιων Μυστηρίων.

Η ιστορία της Ιεράς Οδού χάνεται μέσα στους αιώνες και τους προϊστορικούς χρόνους.

Στοιχεία και αποδείξεις για να ορίσουμε πότε ακριβώς φτιάχτηκε ή ξεκίνησε να χρησιμοποιείται δεν έχουμε. Ωστόσο πολλοί αρχαιολόγοι και ιστορικοί υποστηρίζουν πως πρόκειται για τον αρχαιότερο γνωστό δρόμο της Ευρώπης.

Η σημασία της Ιεράς Οδού στην αρχαιότητα ήταν πολύ μεγάλη. Εκτός από τη θρησκευτική – λατρευτική και συγκοινωνιακή αξία, είχε και οικονομική και πολιτιστική αξία καθώς κατά μήκος του δρόμου υπήρχαν σπουδαία μνημεία, τάφοι και ιερά.

ΤΡΟΠΟΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ – ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ

Η αρχαία οδός ήταν κατασκευασμένη με μικρές αδούλευτες πέτρες και χώμα. Για να μην καταστρέφεται ο δρόμος από τη διάβρωση των νερών, στις άκρες τοποθετούνταν μεγάλες πέτρες, στημένες όρθιες. Σε κατηφορικά σημεία για να μην γλιστρά χτίζονταν πολύ μικρά σκαλοπατάκια. Επίσης σε αμμώδεις περιοχές, γινόταν πρώτα θεμελίωση με μεγάλες αδούλευτες πέτρες και πάνω τους έπεφτε χώμα που πατιόταν καλά με ειδικά εργαλεία. Σε αρκετά μέρη, όπου έχουν αποκαλυφθεί τμήματα της αρχαίας οδού, διαπιστώνουμε ότι το πλάτος της ήταν περίπου 5 μέτρα. Μάλιστα σε πολλά σημεία φαίνονται και οι αυλακώσεις που σχηματίστηκαν μέσα στους αιώνες από τους τροχούς των αμαξών και απέχουν μεταξύ τους 1,40 μέτρα. Την ευθύνη και την φροντίδα για την καλή κατάσταση, τις επισκευές και τη συντήρηση της Ιεράς Οδού είχαν οι Ιερείς του Ναού της Θεάς Δήμητρας στην Ελευσίνα. Σε μία επιγραφή που βρέθηκε και χρονολογείται περί το 421 π. Χ. αναγράφεται η απόφαση για κατασκευή γέφυρας στους Ρειτούς για την ασφαλέστερη και ευκολότερη μεταφορά των ιερών κατά τη διάρκεια των Μεγάλων Μυστηρίων.



Η ΙΕΡΑ ΟΔΟΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ

Α. ΤΜΗΜΑ ΚΕΡΑΜΙΚΟΣ – ΑΙΓΑΛΕΩ

Το δίπυλο ήταν η μεγαλύτερη και επισημότερη πύλη της Αθήνας. Από το δίπυλο έμπαιναν στην Αθήνα όσοι έρχονταν από την Πελοπόννησο αλλά και από την υπόλοιπη Ελλάδα, γιατί η κύρια οδική αρτηρία που συνέδεε την Αττική με το Βορρά, ταυτίζεται με την παλιά Εθνική οδό Αθηνών – Θηβών. Δίπλα στο Δίπυλο και σε απόσταση 60 μέτρων υπήρχε η Ιερά Πύλη απ’ την οποία ξεκινούσε η Ιερά Οδός που ακολουθούσε η μεγάλη πομπή των Ελευσίνιων Μυστηρίων.
Αμέσως μετά την Ιερά Πύλη, στον αρχαιολογικό χώρο του Κεραμικού, ανακαλύφθηκαν πολλοί τάφοι. Λίγο πιο κάτω από τη σημερινή διασταύρωση Ιεράς Οδού και Κωνσταντινουπόλεως, υπήρχε η τοποθεσία Σκίρον όπου στα τέλη Ιουνίου κατέληγε μια πομπή από την Ακρόπολη την ημέρα των Σκίρων ή Σκιροφορίων που ήταν μεγάλη αθηναϊκή γιορτή. Στην πομπή συμμετείχαν οι ιερείς του Απόλλωνα και του ήλιου καθώς και η ιέρεια της Αθήνας μεταφέροντας τα Σκίρα, ιερά που συνδέονταν με τη βλάστηση και την καρποφορία. Από την περιοχή του Σκίρου άρχιζε ο μεγάλος Ελαιώνας.
Λίγο πιο κάτω από τη Γεωπονική Σχολή υπάρχει σε περιφραγμένο χώρο η περίφημη «Ελιά του Πλάτωνα», που σύμφωνα με την παράδοση στον ίσκιο της δίδασκε ο σπουδαίος φιλόσοφος Πλάτωνας. Προχωρώντας προς την Πελοπόννησο στις άκρες της οδού υπήρχαν πολλά μνημεία και τάφοι επιφανών Αθηναίων όπως ο τάφος του στρατηγού Μολοττού, του Θεμιστοκλή κ.α.
Μεταξύ Γεωπονικής Σχολής και Ελιάς του Πλάτωνα υπήρχε το ιερό της Δήμητρας και της Κόρης, στο οποίο οι Αθηναίοι τιμούσαν και την Αθηνά και τον Ποσειδώνα. Δίπλα στο ιερό υπήρχε βωμός του Ζέφυρου που οι Αθηναίοι θεωρούσαν ευνοϊκό για τις καλλιέργειες. Αμέσως μετά υπήρχε η κοίτη του Κηφισού ποταμού και η ονομαστή για τους «γεφυρισμούς» γέφυρα. Στη θέση του ναού του Αγίου Σάββα υπήρχε τέμενος για το Μειλίχιο Δία και μέσα σε αυτό αρχαίος βωμός. Το χριστιανικό εκκλησάκι είναι χτισμένο πάνω στο αρχαίο τέμενος.

Β. ΤΜΗΜΑ ΑΙΓΑΛΕΩ – ΔΑΦΝΙ

Στη θέση του μικρού ναού του Αγίου Γεωργίου που βρίσκεται στη σημερινή γέφυρα του Κηφισού υπήρχε ναι ναΐσκος του ήρωα Κυαμίτη. Πολλοί αρχαίοι τάφοι με σημαντικά ευρήματα (αγάλματα, ειδώλια, αγγεία κλπ) έχουν βρεθεί κατά μήκος της Ιεράς Οδού, στο τμήμα που διασχίζει το δήμο του Αιγάλεω.
Άγνωστο παραμένει τι έχει βρεθεί στις εκσκαφές που έγιναν κατά μήκος της Οδού απ’ τα συνεργεία του Μετρό, τι καταστράφηκε και τι διασώθηκε. Τρεις μεγάλοι σαρκοφάγοι με θραύσματα αγγείου, καθώς κι ένα μεγάλο τμήμα της Αρχαίας Οδού, βρέθηκαν στην πλατεία Εσταυρωμένου λίγα εκατοστά κάτω από το χώμα.
Συνεχίζοντας την πορεία προς τα δυτικά φθάνουμε στην περιοχή του σημερινού δήμου Χαϊδαρίου, όπου υπήρχε το μεγαλοπρεπέστερο μνημείο της περιοχής, αλλά και όλης της Ιεράς Οδού που ήταν ο τάφος της Πυθιονίκης. Το μνημείο της Πυθιονίκης ήταν λαμπρό και μεγαλοπρεπέστατο και οι περιηγητές αναφέρουν πως ήταν το πρώτο μνημείο που έβλεπαν μπαίνοντας στην Αθήνα με υπέροχη θέα προς την Ακρόπολη και τον Παρθενώνα.

Γ. ΤΜΗΜΑ ΔΑΦΝΙ – ΕΛΕΥΣΙΝΑ

Μετά το Χαϊδάρι, η Ιερά Οδός περνούσε από το σημείο που υπάρχει σήμερα η Μονή Δαφνίου. Εκεί υπήρχε ναός, με κτιστό περίβολο, του θεού Απόλλωνα, στο σηκό του οποίου υπήρχαν αγάλματα του Απόλλωνα και της Αθηνάς. Πιθανόν να υπήρχε κι άλλος ναός Ιωνικού ρυθμού ή στοά με κίονες όπου στεγάζονταν αγάλματα της Δήμητρας και της Κόρης. Στον περίβολο της Μονής Δαφνίου, ακόμα και σήμερα, υπάρχουν διάσπαρτα κομμάτια κιονόκρανων και σπονδύλων, δωρικού και ιωνικού ρυθμού. Ένας κίονας ιωνικός είναι εντοιχισμένος στο σημερινό ναό, ενώ άλλοι τρεις έχουν κλαπεί από τον Έλγιν και έχουν μεταφερθεί στο Λονδίνο.
Συνεχίζοντας μετά τη Μονή Δαφνίου προς το Σκαραμαγκά, υπήρχε στα βόρεια υψώματα ιερό της θεάς Αφροδίτης. Μετά το ιερό της Αφροδίτης, η Ιερά Οδός συναντούσε τους Ρειτούς, ρέματα που σχηματίζονταν από πολλές πηγές και χύνονταν στη θάλασσα.
Λίγο πιο έξω από την Ελευσίνα και ανατολικά η Οδός συναντούσε τον Ελευσινιακό Κηφισό με την τετράτοξη γέφυρα. Η γέφυρα κτίστηκε από το Ρωμαίο Αυτοκράτορα Ανδριανό για να γλιτώσουν οι κάτοικοι από τις πλημμύρες και τις καταστροφές που είδε με τα μάτια του όταν επισκέφτηκε το 125 μ. Χ. την περιοχή με σκοπό να μυηθεί στα μυστήρια.

ieraodos.wordpress.com